“Мұнда Жеңіс соғылды”. Қазақстанда Ұлы Отан соғысымен байланысты қандай орындар бар

Осылайша, жыл сайын 9 мамырға дейін посткеңестік кеңістіктегі азаматтардың көпшілігі өз қалаларының алаңдары мен аллеяларына жиналады. Осылайша олар Жеңіс Күнін атап өтіп, туған жерлерін және ұрпақтары үшін бейбіт болашақты жаулап алған ата-бабаларына құрмет көрсетеді. Қазақстанның әр қаласында майдангерлер мен тыл еңбеккерлерінің есімдері жазылған мемориалдық аллеялар бар. Бүгін осы мақалада біз Ұлы Отан соғысымен тікелей байланысты басқа да маңызды жерлер туралы айтып береміз. Сіз кейбіреулер туралы бірінші рет білетін шығарсыз.

Бастамас бұрын, соғыс кезіндегі Қазақстандықтардың баға жетпес үлесін жандандыруды ұсынамыз. Барлығы 18 бен 50 жас аралығындағы Қазақстан халқының шамамен 25 пайызы майданға жұмылдырылды, олардың көпшілігі соғыстың ең қызған кезеңіне түсті: Мәскеу маңындағы шайқасқа, Сталинград пен Курск доғасына, Еуропаны азат етуге және Берлинді алуға қатысты. Бұл тек әскери іс-қимылдарға географиялық жақындығымен ғана емес, сол жылдары дамыған теміржол қатынастарымен де байланысты. Көптеген теміржол вокзалдары мыңдаған сарбаздар үшін бастапқы нүкте және майданға жөнелту орны болды.

Посадка солдат 316-й стрелковой дивизии в вагоны перед отправкой на фронт. Алма-Ата, 1941 год. Фото: Центральный государственный архив кинофотодокументов и звукозаписей РК.

Статистикаға сәйкес, Қазақ КСР -. майданға 1,2 миллионнан астам сарбаз, 12 атқыш, төрт атты әскер дивизиясы, жеті атқыштар бригадасы, 50-ге жуық жеке полктер мен батальондар жұмылдырылды. Айтпақшы, 1939 жылғы санақ бойынша Қазақстан халқы 6,2 миллион адамды құрады.

Добровольцы в военкомате. Алма-Ата. 1941 год. Фото: Центральный государственный архив кинофотодокументов и звукозаписей РК.

Кеңес Одағының Батыры атағы 497 қазақстандыққа беріледі.

Бұл ретте Қазақстан майданды қамтамасыз етуде үлкен рөл атқарды. Осылайша, барлық кәсіпорындар әскери өнім шығаруға көшті. 1941-1945 жылдар аралығында республикада 460 зауыт, фабрика, кеніштер, шахталар салынды. Мұнда Бүкілодақтық мыстың 35 пайызы, қорғасынның 83 пайызы, молибденнің 60 пайызы, металл висмуттың 65 пайызы балқып, мұнай өндіру 39 пайызға өсті. Әрине, мұндай күшті стратегиялықвигіктер жаудың назарынан тыс қалмады.

Батыс Қазақстан-фашистердің бомбалау орны

1941 жылғы 13 Қыркүйек. Бұл күні Қазақстан жеріне алғаш рет бомба тасталады. Шунгай станциясы шабуылға ұшырайды. Ол, Сайхин және Жәнібек станциялары сияқты, көбінесе фашистік бомбалау мен диверсияға ұшырайды. Осы уақытқа дейін осы теміржол бойында іздеушілер оқпен тесілген дулыға, граната, қару-жарақ табады. Және кеңес жауынгерлерінің қалдықтары.

Шунгай станциясының жанынан табылған авиабомба. 2010 жыл

Әрине, әуе шабуылдары себепсіз болған жоқ. Батыс Қазақстан аумағында Еділ темір жолы өтеді (сол жылдары ол Ержано-Орал деп аталды). Ол арқылы Сталинградқа дәрі-дәрмектер, азық-түлік және тіпті әскери техника жеткізілді. Сондықтан неміс жауынгерлері бұл аймақты 43-ші қыстың алдында қорқытуды жалғастырады. Шунгай станциясына барлығы 24 рейд жасалады. Ал 1943 жылдың басында №132 зениттік бронды пойыз Шунгай станциясының үстінен соқтығысады жаудың алты ұшағы .

Қызықты факт

Бомбалардың бірі су мұнарасына қуанды. Ол қолын тигізді, бірақ жұмысшылар оны темір құрсаумен қатайтты. Және бұл мұнара әлі де тұр.

“Сталинград бізден 180 шақырым жерде болды. Сайхин станциясында жұмыс істеген атам Сталинград қорғанысынан зарево біздің ауылдан көрінетінін айтты. Кейінірек Мен бұл шындық екенін дәлелдей алдым. Бұл аңызға айналған шайқастың оты дәл осындай қашықтықта көрінді”, – дейді тарихшы және өлкетанушы Айболат Құрымбаев.

Айта кету керек, теміржол станциялары Қазақстанның Ресеймен шекарасына жақын, ал станцияның айналасындағы шағын ауылдар өте аз.

“Өте мәдениетті және жанды тұрғындардың арқасында әлемдегі ең жағымды орындардың бірі. XIX ғасырда бұл орындар Қазақстандағы ең “озық” орындардың бірі болды. Сайхиннен 50 шақырым жерде Урда қаласы (қазір Хан Ордасы ауылы) ашылды, онда сол кезде елдегі алғашқы зайырлы мектеп, дәріхана, “жасыл белдеу”, қазынашылық болды. Қазір Сайхин мен Орда елден лайықты түрде оқшауланған”, – дейді саяхатшы Яков Федоров.

Саяхатшы атап өткендей, жолаушылар пойыздары әлі де Сайхин станциясы арқылы өтеді, бірақ тоқтамайды. Ең жақын ірі қала – Орал , қиын жолмен 600 шақырым жерде. Ал іс жүзінде байланыс пен интернет жоқ. Бірақ, қазіргі адамға көрінетін қиындықтарға қарамастан, жергілікті тұрғындар жарты ғасырдан астам уақыт бұрын болған оқиғаларды есте сақтауды жалғастыруда. Мәңгілік алау

“Жанып тұрған жұлдыз” ескерткіштері Қазақстанның әр қаласында бар. Олар қанды соғыс туралы халықтың жадын бейнелейді. Мәңгілік алау Отанын қорғап, өмірін тастап кеткен сарбаздардың жүрегіне жағылады. Ұлы Отан соғысында қаза тапқандарды еске алу үшін гүлдер Мәңгілік отқа қойылады.

Айта кетейік, Алматыда Даңқ мемориалы 1975 жылы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 30 жылдығына орай салынды. Ол 28 Панфилов күзетшілерінің саябағында орналасқан. Триптихтің орталық бөлігі – “виг”-Мәскеуді кеудесімен қорғаған Панфилов батырларының бейнелерін түсірді.

Астаналық “Отан қорғаушылар” монументі – еліміздегі ең әдемі ескерткіштердің бірі. Оның ресми ашылуы 2001 жылы 9 мамырда өтті. ©Турар Казангапов

24 метрлік Мемориал 63 тонна таза Қарағанды қоласын сыйдырды. Оны қарағандылық мүсіншілердің шығармашылық тобы құрды.

Қостанайдағы Мәңгілік алау 1968 жылы 9 мамырда жағылды. Мемориал Ұлы Отан соғысы жылдарында қаза тапқан қостанайлықтардың есімдері жазылған естелік қабырғасы болып табылады.

2004-2005 жылдары Жеңіс саябағы қайта құрылды. Батырлар аллеясында Кеңес Одағының Батырлары мен Даңқ ордендерінің толық иелеріне обелисктер орнатылды.

Ақтөбеде “Мәңгілік алау” мемориалдық кешені бастапқыда облыс әкімдігі ғимаратының алдындағы Октябрь бульварында орналасқан.

Қазіргі орнында ол өткен ғасырдың 1980 жылдарында пайда болды. Ескерткіш 2015 жылы жөндеуден өтті. Ол Жеңістің 70 жылдығын мерекелеуге арналған. Мәңгілік алау кешенінде ту, жаңа жұлдыз, төсеніштер пайда болды, сонымен қатар кешеннің ауданы кеңейді.

Қызылорда мәңгілік алауы “Тағзым” алаңында орналасқан. Оған тікелей Мәңгілік алау, “Ата есімі – ел есінде” Даңқ монументі (“батырдың есімі – ел жадында”), сондай-ақ кешеннің артында орналасқан алаң кіреді.

Кешеннің алаңы алаңмен бірге 3000 шаршы метрді құрайды. Жеңіс күні Мәңгілік алаудың алдында шерулер өткізіледі, одан әскерге шақырылушылар әскери қызметке кетеді.

Ұлы Отан соғысы кезінде қаза тапқандардың құрметіне жауынгерлік және революциялық Даңқ Мемориалының гранит баннерлерінің түбіндегі Мәңгілік алау 1979 жылы Петропавлда жағылды.

Павлодардағы Жеңіс саябағындағы Мәңгілік алаудың даңқы обелискісі. 2014 жылы Мәңгілік алау газ қондырғысын қайта құру және Жеңіс саябағын жөндеу жұмыстары жүргізілді.

Шымкенттегі Мәңгілік алау Абай атындағы саябақта орналасқан және “Данк” обелискінің бөлігі болып табылады. Айта кету керек, 7-8 жыл бұрын Шымкентте Мәңгілік алау мәңгілік емес еді. Ол бірнеше жыл бойы тек 9 мамыр қарсаңында қосылды, содан кейін қайтадан өшірілді.

Қазір адамдар оған мереке күндері ғана емес, жұмыс күндері де келеді. Біреу гүл әкеледі, біреу келеді, біреу отбасын әкеледі, көбінесе мектеп оқушыларының экскурсиялары ескерткішке әкелінеді.

Ұшқыштарды даярлау авиабазасы

Қазақстанда алғашқы ұшақтар 20-шы жылдардың басында пайда болды. Содан кейін оларда көлік және үгіт-насихат ұшулары жүргізілді, содан кейін азаматтық соғыс кезіндегі әскери ұшақтардың көп бөлігі республиканың халық шаруашылығында қолданыла бастады. Азаматтық ұшақтың алғашқы сынақ рейсі 1924 жылы сәуірде Ташкенттен Алматыға және кері қарай жасалды. 1927 жылы Алматы-ата-Жаркент авиациялық желісі ашылып, Мәскеумен байланыс орнатылды. 1932 жылы Шымкентте тұрақты ауылшаруашылық авиабазасы құрылды. Оның міндеті Алматы, Жамбыл, Қызылорда және Шымкент облыстарының аумағында шегірткеге қарсы күрес болды. Базаның 112 гектар аумағы 2 Ағаш ұшақпен жабдықталған. Кейінірек әуе отряды жолаушылар мен поштаны тасымалдауды бастайды.

1943 жылы Алматы комсомолдары Кеңес Одағының Батыры С. Луганскийге екі рет ұшақ сыйлады. Фото: ҚР Кинофотоқұжаттар мен дыбыс жазбаларының Орталық мемлекеттік мұрағаты.

Ұлы Отан соғысының алғашқы күндерінде Қазақ азаматтық авиация басқармасы жеке құрамының едәуір бөлігі, оның ішінде Шымкент те өз ұшақтарымен майданға ұшып кетті. Аэродромда 2 авиаотрядтың екі ұшағы және 2 оқу авиаэскадрильдің 15 ұшағы қалды. Шымкент авиаотряды – Қазақ азаматтық әуе флоты басқармасының бөлімшелерінің бірі-Қызыл Армия әуе күштері үшін ұшу кадрларын даярлауға ауысты. 1941 жылы 18 шілдеде облыстық партия комитетінің бюросы “Шымкентте орта білімі бар жастар мен жоғары сынып оқушылары қатарынан 100 адамнан тұратын ұшқыштар мектебін құру туралы” қаулы қабылдады. Авиаотряд негізінде авиациялық мектеп құрылды. Чугуев әскери авиациялық мектебі Шымкентке эвакуацияланды, нұсқаушы Кеңес Одағының үш мәрте Батыры Иван Кожедуб болды, оның есебінде 64 ұшақ атып түсірілді.

Айта кету керек, сол жылдары Шымкент әуеайлағы қазіргі қала орталығының аумағында орналасқан. Қазір Әл-Фараби алаңы, облыстық драма театрының, “Шымкент” қонақ үйінің және орталық емхананың аумағы. Содан кейін әуеайлақ 1947 жылдың көктемінде қоныс аударды, ал 1963 жылдың 27 желтоқсанында Шымкент авиаотряды ұшақ-мотор паркінің ұлғаюымен қазіргі кездегі жаңа орынға қоныс аударды.

Шымкентте Юбилейный даңғылында (қазіргі Ордабасы алаңы) әскери ұшақ түріндегі соғысқан ұшқыштардың құрметіне ескерткіш орнатылды. Абай атындағы саябаққа көшірілгеннен кейін ол Даңқ Мемориалының бір бөлігі болды.

Қазір Шымкент әуежайы әуе кемелерін қабылдауды және қызмет көрсетуді жалғастыруда. Бұл ретте ұшу-қону жолағы ең ірі “Русландарға”дейін әуе құралдарының барлық түрлерін қабылдауға арналған. Жақында жаңа заманауи терминал ашылады деп жоспарлануда.

Өнеркәсіптік нысандар

Соғыс басында Қазақстанға жау басып алған аудандардан зауыттар мен зауыттар эвакуацияланды. Ірі өнеркәсіптік аудандар Украинадан, Беларуссиядан және елдің орталық аймақтарынан келген кәсіпорындардың орналасқан жеріне айналды. Мысалы, < strong>Шымкент қорғасын зауыты < / strong> – негізгі өнімдермен қатар снарядтар шығаруды, тау-кен кәсіпорындары үшін қосалқы бөлшектер мен машина бөлшектерін дайындауды ұйымдастырған орын. Мұнда қорғасын өнеркәсібі соғысқа дейінгі жылдары да жолға қойылған. Ал 1941 жылдың желтоқсан айының басында Шымкент қорғасын зауытының аумағында Подольск қорғасын-прокат зауытының прокат цехы орналасқан.

“Біздің зауыт мұражайында экспонаттар арасында Біз “с-17 Деталь”деп атаған бөлік бар. Бұл бір стақан артиллериялық снаряд. Сонымен, бұл бөлшектерді біздің әйелдер фашизмге қарсы соғыстың қатал жылдарында жасаған”,-деп еске алады Жөндеу-механикалық цехының құю бөлімінің жұмысшысы Н.Панкратова.

Жұмысшылардың айтуынша, Кеңес Армиясының әрбір жетінші оқы Шымкент қорғасын зауытында жасалған. Жаңа зауыттың пайдалануға берілген бірінші кезегі Кеңес Одағының барлық жұмыс істеп тұрған металлургиялық зауыттарынан – Сихоте-алинский, Солтүстік Кавказ және Датосунский зауыттарынан екі есе көп қорғасын өндірді. Бұл ғана емес, кейіннен зауыт бүкіл әлем бойынша тиімділігі бойынша екінші орынға шықты (біріншісі АҚШ-тағы озық зауыт болды). 1943 жылы зауыт дирекциясының атынан Жоғарғы Бас Қолбасшы Сталиннен жеделхат алынғаны таңқаларлық емес.

“Қазақстан металлургы” танк колоннасын салуға 700 мың рубль жинаған қорғасын зауытының жұмысшыларына, жұмысшыларына, инженерлеріне, техниктеріне және Шымкент Ленин орденінің қызметшілеріне менің бауырластық сәлемім мен Қызыл Армияға алғысымды білдіруіңізді сұраймын”, – делінген жеделхатта.

Ұлы Отан соғысының ондаған, жүздеген қатысушылары қорғасын зауытына демобилизациядан кейін келді – бұл жерден майданға кеткендер де, соғыс кезінде көптеген жылдар бойы өз тағдырларын онымен байланыстырғандар да. Олардың ішінде: бірнеше жыл балқыту цехында жұмыс істеген Кеңес Одағының Батыры Хасан Мамутов.

Өкінішке орай, мұндай қуатты және орденді өндірістің монетаның минусы болды-экологияның қатты ластануы. 2011 жылы қорғасын шығаратын ластану аймағы 14 шаршы шақырымды құрайтыны ресми түрде тіркелді және бұл уланудың барлығын жақын маңдағы тұрғындар үнемі жұтып отырды.

Көптеген жылдар өткен соң, қорғасын зауыты құлдырап, үлкен аумақ іске қосылды. Өнеркәсіптік алпауыттың ұлы өткенін тек биік мұнаралар еске түсірді. 2018 жылы 210 метрлік мұнара бұзылады.

Әскери кезеңге оралу. Содан кейін Қазақстанның барлық ауылдары мен ауылдарының тұрғындары ауыр өндірістерге тартылды. Азаматтарды тыл кәсіпорындарына жұмылдыру үнемі жүргізіліп отырды. Қысқаша айтқанда, бұл өндірістер “еңбек армиясы”деп аталды. Тапсырыс 800 мың адам майданға көмектесу үшін кеніштерде, шахталарда және басқа да көп еңбекті қажет ететін өндірістерде< / a> жұмыс істеді.

Вагондарға көмір тиеу кезінде әйелдер. Ленгеруголь, Оңтүстік Қазақстан облысы, 1941 жыл. Фото: ҚР Кинофотоқұжаттар мен дыбыс жазбаларының Орталық мемлекеттік мұрағаты. Тек Қарағанды кеншілері < /strong> соғыс жылдарында 35 миллион тонна көмір өндірді. Сол кезде Қарағанды еліміздің негізгі көмір базаларының біріне айналды. Ол бүгінгі күнге дейін осылай қалады. Сонымен қатар, көмір тек ер адамдар ғана емес, әйелдер де өндірді.

Бұрғылаушы Т. Слонова кенжарда жұмыс істеген кезде. Қарағанды облысы, 1943 жыл. Фото: ҚР Кинофотоқұжаттар мен дыбыс жазбаларының Орталық мемлекеттік мұрағаты

Қазақстандықтардың Ұлы Отан соғысына қосқан үлесі баға жетпес. Олар тек тылда ғана соғысқан жоқ. Мысалы, 1943 жылы 13 мамырда Павлодар 33 қыздан тұратын топты майданға шығарып салды. Бұл әйелдердің үлкен тобының алғашқы шақыруы болды. Олардың артынан біздің жүзден астам жерлесіміз майданға аттанды. Бірақ тылда күні-түні еңбек еткендер де болды. Ерекше оқиға Павлодар бу диірмені . Ол 1910 жылы салынған және бір қызығы, оның иесі неміс өнеркәсіпшісі Иван (Иоганн) Петрович Тиссен болған. Ол Павлодар Ертіс өңіріндегі меннониттердің алғашқы қоныстанушыларының бірі (ежелгі протестанттық шіркеулердің бірінің ізбасарлары). Неміс иммигранттарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы болды: егіншілік, мал шаруашылығы, бау-бақша. Олар шошқа өсірді, сиыр ұстады, жеке сауда жасады.

Айта кету керек, сол жылдары Павлодарда жел диірмендері көп болды. Бірақ биік іргетастағы күйдірілген кірпіштен жасалған төрт қабатты ғимарат-сол кезде ғимарат айтарлықтай және прогрессивті. Алайда, революция мен Кеңес өкіметі орнағаннан кейін діни қоныс аударушылар жер аударылды. Ал технология әлі де бар. Рас, бірінші бу диірменінен қазір ғимараттың қаңқалары ғана тұр.

1943 жылы іске қосылған Ақтөбе ферроқорытпа зауыты да жеңіске елеулі үлес қосты. Бұл Қазақстанның қара металлургия саласындағы алғашқы кәсіпорны. 1943 жылы 18 қаңтарда алғашқы металл “Комсомол” деп аталатын пешті шығарды. Кәсіпорын бүгінгі күнге дейін металл өндіреді және әлемдегі ең ірі хром кені мен ферроқорытпа өндірушілерінің бірі болып табылады.

Ақтөбе ферроқорытпа зауыты. Ақтөбе, 1943 жыл. Фото: ҚР Кинофотоқұжаттар мен дыбыс жазбаларының Орталық мемлекеттік мұрағаты.

В Алма-Ата майдан үшін бидай дақылдары, киім, төсек-орын, аяқ киім белсенді түрде жиналды.

“Біз зауыт ауданында қазан айының 20 жылында бірінші Алматыда тұрдық. Соғысқа дейін шеберханалар болған, тұрмыстық техника шығарылған. Соғыс кезінде бұл қазірдің өзінде әскери зауыт болды, снарядтар шығарылды, менің әпкем станокта токарь болып жұмыс істеді. Ал анам екеуміз далада еңбекились”, – деп еске алады Алматы тұрғыны Нина Ермакова соғыстың ашаршылық кезеңдері туралы.

Фото: ҚР Кинофотоқұжаттар мен дыбыс жазбаларының Орталық мемлекеттік мұрағаты.

Әскери госпитальдар да осында орналасқан. Эвакуациялық госпитальдардың бірі демалыс үйінде болды < strong>“Medeo” < / strong>.

“Алматыда 11 аурухана ашылды. Олар мектептерде, жоғары оқу орындарында, демалыс үйлерінде болды. Мұнда арнайы бөлімшелер ашылды – урологиялық, көз, ортопедиялық. Мұнда қалпына келтіру үшін сарбаздар келді. Емдеуден кейін Алматыдан барлық жараланғандардың шамамен 72 пайызы қызметке оралғаны туралы деректер бар”, – деді Алматы музейінің қазіргі заманғы тарих бөлімінің меңгерушісі Шары Боздекова.

Фото: ҚР Кинофотоқұжаттар мен дыбыс жазбаларының Орталық мемлекеттік мұрағаты.

Ұлы Отан соғысымен байланысты барлық есте қаларлық орындарды бір материалға сыйғызу қиын ғана емес, сонымен бірге мағынасыз – бүкіл ел жауды жеңуге тартылды және жердің әр бөлігі маңызды болды. Ал ҰОС – мен байланысты қанша қазақстандық мұражай, ескерткіш пен көше бар-бәрі тізімделмейді. Бірақ сіз енді міндетті түрде баруға болатын тағы бірнеше орынды таба аласыз.

Сондай-ақ, түсініктемелерде сіз жыл сайын ата-бабаларыңызды қайда құрметтейтіндігіңіз туралы айта аласыз.

Ақпарат сайттан алынды Tengritravel.kz